Heufdmenu losdoon
Et Juulblok wördt döär kearls uut et wold ehaald, de vrouwe van et huus (of dochter) stekt et blok an med holtkole van et juulblok van et vöärige jår, 1832

Et juulfeest, of de Twaalv Nachten, is et germaanse wintersünnewendefeest. Et duurt twaalv dagen, wårvan de körtsen dag up et jår, in uns gregoriaanse kalenderrekkenen 21 desember, et belangryksten is. Vake wördden der juulvüren an estöäken.

Inhold

Tyd van et julenBewarken

Et juulfeest is ait et belangrykste feest van de germanen ewesd en et meyst betekkenisvulsten. Et güngen dat de twaalv nachten van de juultyd dat alle wearlden van et germaanse heylal med mekare in anraking kwamen. De underwearld -wår de douden hengüngen, middengården (unse wearld, wearld van de starvelingen) en de wearlden van de goden en alven. Den kwamen allemåle kört by mekare. Y künden so een douden in de möte kummen.

Et juulfeest was dårby dan ouk een best feest wår et volk blyde möchten weasen. De heyle sibbe (stam) vyrden dit samen as een hechte nåbüürskap. Een feest uümdat lüde wisten dat de sünne de düüstere dagen verdryven sol en dat in et jårweel wear een gode draeie kümt. Et is neer vrümd dat et juulfeest de belangrykste feest up et jår is, se wisten dat se de kolde en düüstere dagen van er winter mossen döärståne ümme up dee wyse een ny jår te krygen wårup de warme sünne helder wear skynen sol.

Traditioneel duurden de juultyd twaalv nachten, begünned med de längsten en düüsterste nacht van et jår:, Midwinter. Up disse tyd stett et jårweel stille. Eigenlik is et olde jår düs al vöärlanges egåne en wachtten et volk twaalv düüstere dagen of, tötdat et weel wear begünnen te draeien, wonneyr der een ny jår ekummen is.

MidwinternachtBewarken

De machtigste nacht van de juultyd was de midwinternacht, de längste nacht van et jår, sülv. Tydens disse nacht kwamen alle geysten (van de vöärolders) vry. Alle neet-aerdse weysens dwaalden dan ’s nachtens de ronde in. Tydens disse tyd bint de mensken et brekbaarsten.

Et woord “juul” (kümt van et engelse "yule") sülv is oorold en sol "weel" betekkenen; of sülvs "tyd van vröägde", "jårdraeiend", "tyd van offer", of messchiene "blinde (donkeren) tied". Ie waren verstaandig umme tiedens dissen nacht better nie allinnig thuus te ween. Luu konnen zomar opiens bezuuk van, beveurbeeld, tröllen kriegen en dan nog op 't beste geval de doden.

De Wilde JachtBewarken

Deur den winter hen, mar bi-jnoa aaltied tiedens den twalf Joelnächte, verschennen Woden met zienen leger van de Doden, op de Wilde Jacht. De doden wukke metdeun an de Wilde Jacht waren zowel keerls, vrouwluu en kinders, denne waren bi-jnoa aaltied gewelddoadig an heur eande kommen ('störven in de stried'). Manks wördden de kiekers noar 't taffereel met-ezeugen in de Jacht en mossen dan vake joaren metdoe. De Wilde Jacht jeug op dn wölf Fenrir (betekkend: 'Vretter') din de zunne verslön woardeur dr nacht kwaam.

Vake göngen luu 't kebaal van de stoet noa spöllen deur onder aander 't ossenhoornbloazen (noe gebruukt as 'n Midwinterhoorn), umme zo heur steun an de jagers te betugen en de Wilde Jacht te verstarken.

Disse doden zollen ooit de leste stried tegen 't kwoad mossen vechten, de Ragnarök (eandtied). As men tiedens dissen tied 'n bezuuk kriegen zol van Woden met zienen Wilde Jacht en de deure was eslötten, konnen men op kommend oongluk wachten. 'n Bezuuk mos gien onheil betekkenen. Nen stuk grond woarop de Wilde Jacht haren elaand was goed vruchtbaar ewördden. Men zetten dan ok gescheanken in den vörme van etten en draank veur heur kloar. Den grönde woaroaver zi-j vleugen waren vruchtbaarder en de oogsten better. De doden wukke Woden anvoerd kriegt in dissen tied de kaanse umme heur Sibben te bezuuken en heur geluk en zegen te bezörgen.

Fri-jBewarken

Ok den Germaansen god Fri-j was nen belangrieken god tiedens den winters, hum reupen meansen an umdat zi-j zo rap meuglik 't wollen hemmen dat den winter langesbi-j göngen. Worumme-as 'e den god van de zunne en de blui is wördden 'e dorumme nen völle vereerden god bi-j de Germanen]]). Derk met den beer Herinnert nog an dissen god, wök zich aait op zien eaverzwien verplaatsen.

weurdelogieBewarken

In de Skandinaviese sproakn is t woord veur t feest nog beholdn. Doar sprekt ze van Jul, wat noen noar Karstmis wes. 't Engels hef ok 'n Yule. Mar of at dat uut t Oldengels of n Skandinaviese sproake kump, dat wee'w nie. In t Nedersaksies, Duuts en Nederlaands is t woord niet oaver eleverd. Der wöd wal es esprökken van Joel(feest). Mar dat hebt ze van t Duuts Jul(fest). Wukke weer van n Deensn woord of kump.

A'j t klaankwettig bekiekt heurt ze in Tweante van Jeel te sprekken, in t Grunnens Jail, Friesk Jaal, Nederlaands en Duuts Jiel.

Mar d' olde Germanen haren ok nen woord veur de tiedn umme Jeel hen. Wukke 'bi-j Jeel heurnde tied' betekkend. Zo had beveurbeeld 't Oldengelse Guīli was veur december en jannewoari saam. En t Middelnederlaands Juul was jannewoari.

A'w weer klaankwettig bekiekt dan zol t in t Tweans en Grunnens as Juul klinkn, int Friesk Joel, Nederlaands Juil en Duuts Jeule

D' Oldengelsen, en ok de Goten, haren t aait van: ǽrra géola; 'december'. En van æfterra géola; 'jannewoari'.

Dus int Tweants zol t noen de moand december as 'veur-juul', en jannewoarie as 'noa-juul' klinkn. En t feest wat in die moandn evierd wöd as 'Jeel'; de tied dat de midwinterhoorn ebloasn wödn magt.


  Dit artikel is eskreaven in et sallandske dialekt van 't Vechtdal, in de ANS.