Verskil tüsken versys van "Jiddisj"

22 bytes verwijderd ,  8 jaar geleden
geen bewarkingssamenvatting
K (r2.7.1) (bot derbie: io:Yiddisha linguo)
'''Jiddisj''' of '''Jodenduuts''' (eigen naam: ייִדיש ''jidisj'' of אידיש ''idisj'') is eenn [[Germaanse talen|Germaanse taal]], deedie deur zwat dree miljoen [[jeuden|jodenmeensen]] over de hele wereld espreuken wönnnenwörden. 't Jiddisj gebruukgebruukt 't [[HibbreeuwseHebreeuwse alfebetalfabet]]. De naam kumpkömp van 't [[Middelhoogduuts]]e woord ''Jüd'', in 't Jiddisj ''jid'' ([[Jeuden|Jood]]). Der bin verschillende [[dialekt|dialekken]]en van 't Jiddisj. Eenn taalTaal die deen eenzelfdezelfde soort ontwikkeling mee-emaakemaakt hef is 't [[Ladino]] (Jodenspaans), marmer dan neetniet vanuut 't Duuts marmer vanuut 't [[Spaans]]. De verschillende variaanten van de taal wönnenwörden veural espreuken deur [[charedischcharedies jodendom|charedischecharediese jodenmeensen]], en dan veural in de [[Verienigde Staoten van Amerika|VS]], [[Verienigd Keuninkriek|Engelaand]] en [[Israël]].
 
De [[ISO 639-1]]-codekode veur 't Jiddisj is '''yi''' en de [[ISO 639-2]]-code is '''yid'''.
 
== Soorten Jiddisj ==
=== TredisioneelTradisioneel ===
De belangriekste versies bin:
;West-Europees Jiddisj (West-Jiddisj): disse variaant, deedie veur de oorlog deur veulveule NederlaanseNederlaandse jodenmeensen espreuken wönnenwördden, is zo goed as uut-estörvenuutestörven.
;Pools-Jiddisj: (oek bekend as "GalicischGalisies Jiddisj" of "Galitzer Jiddisj": Galitz = ene uut Oost-Europees GaliciëGalisië). Disse variaant wönnenwörden espreuken deur de anhangers van chassidischechassidiese bewegingen mit der oorsprong in [[Polen]], zoaszo as [[Belz]] en [[Bobov]]. Der zitten aorig wat SlavischeSlaviese woorden in.
;Hongaars- of JeruzelemsJeruzalems-Jiddisj: disse variaant wönnenwörden deur de lejen van de [[chareidischchareidies jodendom|chareidischechareidiese]] gemeenschap van JeruzelemJeruzalem espreuken, deedie al sinssinds ruum honderd jaor in JeruzelemJeruzalem woenen. Bieveurbeeld deur de anhangers van bewegingen zoaszo as [[Toldos Aharon]], [[Dushinsky]] en [[Neturei Karta]]. JeruzelemsJeruzalems-Jiddisj lieklik naor veule op 't Duuts, en hef zien oorsprong in 't Hongaars-Jiddisj. De verwantschapverwaantschap tussen Hongaars-JiddischJiddisj en Duuts kumpkömp deur 't feit dat Duuts naosnaost Jiddisj de meest gebrukenmeestgebruukten taal onder Hongaarse jodenmeensen was.
;Litouws- en RussischRussies-Jiddisj: (oek bekend as "Litvak Jiddisj": Litvak = Litouwer). Dissedisse variaant wönnenwörden deur eenn deel van de [[Litouws jodendom|LitvisheLitouws]] (Litouwse) [[CharedischCharedies jodendom|charedischecharediese]] gemeenschap espreuken en deur de wat ouwere anhangers van [[Lubavitch]] espreuken en is stark beïnvleud deur de SlavischeSlaviese talen. 't Is oek de variaant van Jiddisj deedie bie veulveule bejaordebejaorden (neetniet-geleuvige) RussischeRussiese Joden as tweede taal bekend was.
;Oekraïens- en Roemeens-JiddischJiddisj: in disse variaanten zitten naor veulveule SlavischeSlaviese termen.
 
=== TegensworigTegenswoordig ===
De belangriekste gemeenschappen waor Jiddisj espreuken wönnenwörden zitten in de VS en in Israël, mit kleinere gemeenschappen in [[Antwaarp (stad)|Antwarpen]] en [[Zuud-Amerika]]. VeurnamelijkVeurnamelik in de VS en Israël nimp 't Jiddisj veule woorden over vanuut de primaire laanstaallaandstaal. Zo he-'j in 't Niej-Yorks-Yorkse Jiddisj woorden as 'road' en 'car', terwiel daorveur in IsraëlischIsraëlies-Jiddisj HibbreeuwseHebreeuwse of Duutse woorden gebruukgebruukt wönnenwörden. Dit kan dertoe leien dat IsraëlischeIsraëliese en Amerikaanse sprekers van 't Jiddisj meuite hemmenhebben um mekaar te begriepen.
 
== Jiddisje leenwoorden in 't NedersaksischNedersaksies ==
't NedersaksischNedersaksies hef oek wat leenwoorden uut 't Jiddisj. Daornaosovereneumen, hadsoms via t Hollaands en soms rechtstreeks. Daornaost he'j in t NedersaksischNedersaksies oek nog wat woorden uut 't Jiddisj deedie veural gebruukgebruukt wönnenwörden deur dejoodse Nedersaksischpraotendesprekers van t jodenmeensenNedersaksies, marmer daor bin der neetniet veule van in algemeen gebruuk eraakeraakt. Mit de jodenvervolging in de [[Tweede Wereldoorlog]] kwam der eenn einde an 't kontakkontakt tussen 't Jiddisj en NedersaksischNedersaksies.
 
Eenn paorPaor veurbeelden van leenwoorden vanuut 't Jiddisj bin: ''stiekem'', ''sjoege{{small()|m}}'', ''geintjen'' (grapjen), ''pietsjen'' (klein bietjen), ''[[Jajemjajem (drank)|jajem]]'' en werschienlijkwaorschienlik ''alsmar'' en ''vertesteweren'' (van 'versjteren'). In 't [[Grols]] (waor veur de oorlog eenn aorigaordig grote joodse gemeenschap bestung) he-'j woorden as: ''jofel'', ''nen toffen'' (meestentieds ironischironies bedoeld), en ''sjikkern'' (veur ''zupen''). In 't [[Möppelt|Meppelse]] [[Drèents|Drents]] onstungen deur de joodse gemeenschap gebruken woorden as ''sjammesvrouwe'' (vrouw van de köster van de synegogesynagoge) en ''warkgojje'' (neetn niet-joodse warker).
 
In [[Winschoot|Winschoten]] in [[Grunnen (provìnzie)|Groningen]] woenenwoenden in de laote [[18e eeuw|18e]] en vrogge [[20e eeuw]] aorigaordig wat jodenmeensen, wat zien speuren nao -eleuten hef in 't Winschoter dialekdialekt. 't Stadjen wönnenwörden oek ''Lutje Mokum'' eneumd. De joodse dichter Saul van Messel (schuulnaam van [[Jaap Meijer (schriever)|Jaap Meijer]]), deedie uut Winschoten kwam, hef termen deedie de joodse gemeente daor gebrukengebruukten in zien dichterieje verwarkverwarkt. Zo neumenneumden Groningse jodenmeensen heur veurzanger ''gaazn'' (Jid. ''khazn'', Hib. ''chazzan'').
 
== VeurbeeldtekseVeurbeeldtekste ==
't Volgende veurbeeld is 't begin van ''Breishis'' ([[Genesis]]):
 
# In onheb hot Got beshaffen dem himmel un die erd.
# Un Got hot gerufen dos licht tog, un di fintsternish hot Er gerufen nacht. Un es iz gewe'en uvent, un es iz gewe'en frimorgen, ein tog.
 
Dezelfde teksetekste herleid tot 't "Duuts":
# In Anhüb hat Gott geschaffen dem Himmel und die Erde.
# Und die Erde ist gewesen wüst und ledig, und Finsternis ist gewesen auf den Gesicht von ''tehom'', und der Geist von Gott hat geschwebt auf den Gesicht von die Wassern.
 
== Uutgaonde verwiezing ==
* [http://groups.yahoo.com/group/groningen-genealogy/message/21884 Lieste van woorden uut 't Winschoter Jiddisj]
 
{{Interwiki|kode=yi}}
* [http://groups.yahoo.com/group/groningen-genealogy/message/21884 Lieste van woorden uut 't Winschoter Jiddisj]
{{Commonscat|Yiddish language|Jiddisj}}
 
{{Germoans}}
{{Dialekt|wvel|Nunspeet|Algemene Nedersaksiese Schriefwieze}}
{{Commonscat|Yiddish language|Jiddisj}}
 
[[KattegerieKategorie:Germaanse taol]]
[[Kattegerie:West-Veluws artikel]]
[[KattegerieKategorie:Jeudendom]]
[[Kattegerie:Germaanse taol]]
[[Kattegerie:Jeudendom]]
 
[[nds:Jiddisch]]