Oaverzicht van klanken in t Nedersaksies en eure skriefwiezen, volgens:

  • Achterhooks (ACT) WALD-spelling
  • Drèents (DRT)
  • Grönnegs (GOS)
  • Stellingwarfs (STL)
  • Tweants (TWD)
    • Standaardskriefwieze
  • Sallaans (SDZ), Veluws (VEL) Iesselakademiespelling

KlinkersBewarken

t Oldsaksies hef vief klinkers ehad: a, e, i, o, oe, dee't in korten en langen vorm bestonden. Wieters gaf et nog dree diftongen (tweeklanken): ai, au, eu. Oet disse vörme en de umluudvörme dervan bunt de moderne vörme ontstaon.

Lang en kortBewarken

Aanders as et Nederlaands hef t Nedersaksies echte lange klinkers. Denk an et verskil tussen wies en fie:n, moes en doe:ve. Lange klinkers bestoat in et Nederlaands allenig in leenwoorden as freule of zone, maor in t Nedersaksies komt ze in de normale woorden veur: näolen, gaon.

Espand en neet espandBewarken

Dat wat in et Nederlaands wal es lange klinkers eneumd wöd, bunt gin langere klinkers maor espande klinkers. Een veurbeeld is et woord hook. Dat is neet de lange variant van hok (want dat is haok), maor de espande variant dervan. Et verskil in nen espanden klinker (hook) en nen neet espanden klinker (hok) zit m neet zozeer in de lengte, maor in ho hard de klaankvormers (artikulatoren, zeg maor lippen, tonge, stembaanden ezw) an espand wordt. Umdat neet espande klinkers (haost) allenig in eslotten lettergrepen (Platduuts: slaten sülv) veurkomt, wordt ze ok wal of edekte klinkers eneumd, teggenovver neet of edekte klinkers (apen sülv).

NeuzenklaankBewarken

Klinkers wordt vake ook deur de neuze uutsprökken, onder invlood van nen doaropvolgenden samenstelling van nen metklinker den deur de neuze wödt uutsprökken (-m- of -n-) plus nen plofklaank (bv. in et woord kloomp). In et Nederlaands kump de neuzenklaank neet of nauweleks veur.

UmluudBewarken

Et Nedersaksies (of in elk geval bepaolde varianten dervan as t Achterhooks en Twaents) hef net as t Duuts t verskiensel dat bepaolde klaanken verandert in n antal verbugingen van t woord. Veural bi'j et maken van t meervold (weg→waege), t verkleinwoord (bak→bäksken, bos→bösken) of den daarden persoon enkelvold van t warkwoord (lopen→hee löp) kump dat veur. Dit verskiensel wörd in et Duuts Umlaut eneumd, in et Platduuts umluud, en dat leste woord is in dit artikel ovver enommen. Deur den umluud onstaot weer ni'je klaanken, zo as bi'j bos→bösken, maor neet altied. Den umluud van a is ä, wat samenvölt met den e. Den e zelf hef gin umluud.

KombinaatsiesBewarken

De dree vörme lang/kort, espand/neet espand en umluud/gin umluud kö'j kombineren per klinker, waordeur et ne hele riege meugelikheden gif. Neet alle kombinaatsies bestaot ok echt, beveurbeeld espand hef gin verskil in lang/kort. De tabellen hieronder geft n ovverzicht van de klinkers en of eleide kombinaatsies in et Nedersaksies.

a-vörmeBewarken

EenklaankenBewarken

Vorm ANS ACT DRT GOS STL TWD SDZ, VEL
Kort, dak (nl) a a a a a (  luuster i) a (  luuster i)
Kort - neuznklaank, en (fr) a a a a a (  luuster i) a
Lang, water (twe) aa aa aa aa (  luuster i) aa a, aa (  luuster i) aa (  luuster i)
Lang neuznklaank, kraante (twe) aa aa aa aa aa a, aa (  luuster i) aa
Espand, naam (nl) aa aa aa aa aa aa (  luuster i) aa (  luuster i) (  luuster i)
Espand lang, haazn (twd) aa, a aa, a aa, a aa, a aa, a aa, a (  luuster i) aa, a (  luuster i)
äärd, wäter (nds, tussen èè en aa in) ae* aa (  luuster i)* ää, ä (  luuster i)
cat (en) e* a (  luuster i)* ä, è, e (  luuster i) ä (  luuster i)
Umluud kort (=e) zeet e vörme
Umluud lang (=ae) zeet e vörme

TweeklaankenBewarken

Vorm ANS ACT DRT GOS STL TWD SDZ, VEL
haai (nl) aai aai aai aai aai aai (  luuster i)
night (en) ai aj ai (  luuster i) ai
Bau (Duuts)( kortn -a- met ne -w) au, ou au, ou au, ou au, ou au, ou au, ou (  luuster i) au, ou
now (Am. Eng. - lang en nazaol) aauw aauw   luuster i) auw, aauw (  luuster i)
aiw aiw aiw
why (en) aai aai (  luuster i)

e-vörmeBewarken

EenklaankenBewarken

Vorm ANS ACT DRT GOS STL TWD SDZ, VEL
Kort: stem (nl) e e (bedde) e e (  luuster i) e e (  luuster i) e (  luuster i)
Lang: air, frère (fr), militair (nl) ae ae èe è (  luuster i) ae ea (  luuster i) èè, ae (  luuster i)
Länger: Leazn, beaze (twd) ae ae èe è ae ea (  luuster i) èè,ae (  luuster i)
Lang, neuznklaank. wean, meanske (twd) ae ae èe è ae ea (  luuster i) èè, ae (  luuster i)
espand: See (de) ee ee ee ee ee (  luuster i) ee (  luuster i)
espand, klaankbrökke: Breef (twd) ee ee ee ee ee (  luuster i) ee (  luuster i)

TweeklaankenBewarken

Vorm ANS ACT DRT GOS STL TWD SDZ, VEL
ae evolgd deur j klank aei aej (zaejen, naejen) aei èj/èi (  luuster i) aei (  luuster i)
beer, langerekte i van "dit" ee ee ee ì, ee (  luuster i) ee ee ee (  luuster i)
ne-aj-e eai ìj (  luuster i)
day (Br en) eei, ee eej eei, ee ee (  luuster i) ee (  luuster i)
eeuw (nl) eeuw eeuw eeuw eeuw eeuw (  luuster i)

i-vörmeBewarken

EenklaankenBewarken

Vorm ANS ACT DRT GOS STL TWD SDZ, VEL
Kort, pit, dik (nl) i i i i (  luuster i) i i (  luuster i) i (  luuster i)
Kort, neuznklaank. Kin (twd) i i i i i i (  luuster i) i
Lang, neuznklaank. keender, weenkel (twd) ee ee ee i ee ee, i (  luuster i) ee
espand: Piet (nl) ie ie ie ie (  luuster i) ie ie ((  luuster i) ie (  luuster i)
espand lang: Wien (Oostenriek) op zien Duuts oet-esprokken
nen langen ie
ie ie:, ie (mie:s, knie:n, fien) ie ie (  luuster i) ie ie ((  luuster i) ie (  luuster i)
espand, lang, neuznklaank. Liene (twd) ie ie ie ie ie ie (  luuster i) ie

TweeklaankenBewarken

Vorm ANS ACT DRT GOS STL TWD SDZ, VEL
i as in dik(nl), evolgd deur j-klank i'j i-j, i'j i-j i'j, i'j' iej i'j, i-j (  luuster i)
ie as in wief(act), evolgd deur j-klank iej iej ie (as in "hier") iej (  luuster i)
kieuw (nl) ieuw ieuw ieuw ieuw ieuw (  luuster i)

o-vörmeBewarken

EenklaankenBewarken

Vorm ANS ACT DRT GOS STL TWD SDZ, VEL
Kort. "stok" (nl) IPA:[ɒ] o o o o (  luuster i) o o (  luuster i) o (  luuster i)
Lang. "talk" (Am en) ao ao ao ô (  luuster i) ao oa (  luuster i), (  luuster i) ao (  luuster i,   luuster i)
Kort, Umluud. "Köln" (de) ö ö (köpken) ö ö (  luuster i) ö ö, ù (  luuster i) ö (  luuster i)
Lang, umluud. "gjøre" (no) "frœule" (fr) öö, ö* äö (näölen) ö (  luuster i) öa, ùe (  luuster i) öö (  luuster i)
Espand, kort. "bon" (fr) IPA:[ɔ] o o o o (  luuster i) o o (  luuster i) o (  luuster i)
Espand, kort, umluud. "blukke" (twd) u u (veur klaank, zeet umluud oe-vörme) u
espand, lang. "boom" (nl) oo oo oo oo oo (  luuster i) oo (  luuster i)
espand, lang, klaankbrökke. "groot" (twd) oo oo oo oo oo (  luuster i) oo
espand, lang, neuznklaank. "Zoonder" (twd) oo oo oo oo oo (  luuster i) oo
espand, lang, umluud. "Leu" (twd) eu eu eu eu eu eu (  luuster i) eu
espand, lang, umluud, neuznklaank. eu eu eu eu eu eu (  luuster i) eu
espand, lang, umluud, klaankbrökke. "Deuzn" (twd) eu eu eu eu eu eu (  luuster i) eu

TweeklaankenBewarken

Vorm ANS ACT DRT GOS STL TWD SDZ, VEL
voort (nl) oo oo oo oa (  luuster i) oo oo oo (  luuster i,   twee verschillende oo's?/i)
ao evolgd deur j klank aoi aoj aoi aai (  luuster i) aoi aoi, aoj (  luuster i)
œu klank evolgd deur j klank ööi äöj ui (  luuster i) ui öäi ööi*
oi (korten o, evolgd deur j klaank) oi oj (foj) oi oi oi (  luuster i)
mooi (oostelijk nl) ooi ooi ooi ooi (  luuster i) ooi ooi (  luuster i)
oo gevolgd door een w oou, oo oou oo (  luuster i)
keuken (nl) - eu evolgd deur w klank eu eu eu eu (  luuster i) eu eu, ue eu (  luuster i)
deur eu eu eu eu (  luuster i) eu eu eu (  luuster i)
eu evolgd deur j klank eui euj (meujte) eui eui eui (  luuster i)

oe-vörmeBewarken

EenklaankenBewarken

Vorm ANS ACT DRT GOS STL TWD SDZ, VEL
Kort: doek (nl) oe oe oe oe (  luuster i) oe oe (  luuster i) oe (  luuster i)
Lang: snoer (nl), doe:ve (ACT) oe oe oe oe (  luuster i) oe oe (  luuster i) oe (  luuster i)
Umluud neet espand: nut (nl) u u u u (  luuster i) u u (  luuster i) u (  luuster i)
Umluud espand: spuug (nl) uu uu uu uu (  luuster i) uu uu (  luuster i) uu (  luuster i)
Umluud espand lang:buren (nl) uu, u uu, u uu, u uu, u (  luuster i) uu, u uu, u (  luuster i) uu, u (  luuster i)
Umluud espand lang neuznklaank: puun (twd) uu, u uu, u uu, u uu, u uu, u uu, u (  luuster i) uu, u

TweeklaankenBewarken

Vorm ANS ACT DRT GOS STL TWD SDZ, VEL
boei (nl) oei oei oei oei (lange oe klank) oei oei (  luuster i)
korte u, evolgd deur j-klank uj uj uj uj (  luuster i)
lange uu, evolgd deur j-klank uui uuj uui uui uui, uje (zoas in: lujen) (  luuster i)

ei-vörme (altied tweeklaank)Bewarken

Vorm ANS ACT DRT GOS STL TWD SDZ, VEL
ei, ij (nl) ei, ij (aofhankelik van de etymologie) ei, ij ij ij, ei (WEV) (  luuster i) ei, ij ei, ij (  luuster i)

ui-vörme (altied tweeklaank)Bewarken

Vorm ANS ACT DRT GOS STL TWD SDZ, VEL
buiten (nl) ui ui ui ui (  luuster i) ui ui, öj, ùj ui (  luuster i)

au-vörme (altied tweeklaank)Bewarken

Vorm ANS ACT DRT GOS STL TWD SDZ, VEL
oud (nl - kort) ou(w), au(w) ou(w), au(w) ou(w), au(w) ou(w), au(w) (  luuster i) ou(w), au(w) ou(w), au(w) ou(w), au(w) (  luuster i)

SjwaBewarken

Vorm ANS ACT DRT GOS STL TWD SDZ, VEL
de, aardig, duidelijk (nl, stomme e) e (de), i (aordig, dudelik) e (de, aoreg, dudelek) e (de), i (aorig), ij (dudelijk) e (de, oardeg, dudelk) (  luuster i) e (de), i (aordig, dudelik) e (de), i (oarig, dudelik) e (de), i (aorig), ij (dudelijk) (  luuster i)

MetklinkersBewarken

Umskrieving van den klank ANS ACT DRT GOS STL TWD SDZ, VEL
boek (nl) b b b b b b b (  luuster i)
doek (nl) d d d d d d d (  luuster i)
fles (nl) f f f f f f f (  luuster i)
Guten Tag (Duuts) kk/k, gg/g kk, gg (  luuster i) k (in 'ik') (  luuster i)
Piet p p p p (  luuster i) p p p (  luuster i)
Rood r r r r (  luuster i r r r (  luuster i)
Vis s s s s (  luuster i) s s s (  luuster i)
School sch, sk, sj sch sch, sk sch (  luuster i) sch sk, sch sch (  luuster i), sk, sj
Tuin t t t t (  luuster i) t t t (  luuster i)
Vis v, f v, f v, f v (  luuster i) v, f v, f v, f (  luuster i)
Water w w w w (  luuster i) w w w (  luuster i)